محمدابراهيم الشربيني صقر
ترجمه: رضا عباسپور

يكي از مهم‌ترين مباني عقيدتي بنيادگرايان مسيحي، عصمت يا خطاناپذيري كتاب مقدس است، و بر همين اساس معتقدند، همه آنچه در كتاب مقدس آمده است، كلمه به كلمه، به همان صورتي كه در اين كتاب آمده و بدون هيچ تأويلي محقق خواهد شد.
مقالة حاضر به بررسي اين موضوع پرداخته است.

«عصمت حرف به حرف متون كتاب مقدس» از جمله اعتقادات مهم و اساسي جنبش مسيحيان بنيادگراي آمريكايي است. آنها معتقدند: كتاب مقدس (عهد قديم و عهد جديد) كلام خداوند است كه از هر عيب و نقصي به‌‌دور است و به هيچ‌‌وجه تحريف يا نقد نشده است. اين كتاب يكي از منابع عظيمي است كه فرد را در تمام جنبه‌‌هاي زندگي‌‌اش ياري مي‌‌كند. به اين دليل است كه تفسير حرف به حرف متون كتاب مقدس را بر خود لازم دانسته و اجازه نمي‌‌دهند كسي آنها را تأويل كند.

دكتر محمد عمّاره در كتاب خود به نام الأصولية بين الغرب و الإسلام مي‌‌نويسد:
نگرش فكري تفسير حرف به حرف انجيل و هر متن ديني به ارث گذاشته شده، عامل تشخيص اين جنبش بنيادگرا از ديگر جنبشها است. عدم پذيرش تأويلات گوناگون براي هر قسمتي از متون ـ اگر چه همانگونه كه اكنون مرسوم است، آنان به عنوان موسيقيهاي روحاني و اسرار صوفي‌‌گري تعبير شده باشند ـ و از سرگيري بررسيها و مطالعات نقادانه‌‌اي كه بر انجيل و كتاب مقدس نگاشته شده است از ديگر مشخصه‌‌هاي اين جنبش است1.

مسيحيان بنيادگرا اين متون را مقدس دانسته و آنها را داراي قدرت برتر مي‌‌دانند، مطلبي را كه به آن يقين داشته امّا مخالف متون كتاب مقدس است، نپذيرفته و ردّ مي‌‌كنند. در اين رابطه دكتر عبداللَّه بركات در كتاب خود به نام مفهوم الأصولية الإسلامية عند الغربيين مي‌‌نويسد:

مسيحيان بنيادگرا متون انجيل را داراي قدرتي برتر مي‌‌دانند و به عصمت حرف به حرف كتاب مقدس معتقدند... هر آنچه را كه مخالف اين متون باشد ـ اگر چه كه واقعيت داشته باشد و براي آنها ايجاد علم و يقين كند ـ رد مي‌‌كنند.2

اين اعتقادات با ظهور مذهب كاتوليك و سيطره‌‌اش بر عقل اروپايي ـ كه به تبع آن حق فهم، تفسير و تأويل كتاب مقدس منحصر به كشيشهاي كليسا شد ـ به‌‌وجود آمد.

بيشتر مفسران سنتى اين آيه را اين‏گونه تفسير كرده‏اند كه خداوند چهره‏اى شبيه عيسى را بر شخصى ديگر افكند كه يهوديان حقيقتا او را به اشتباه به دار آويختند، در حالى كه خداوند قبلاً عيسى را با بدنش به آسمان برده بود. با اين حال، دغدغه اصلى قرآن در اينجا رد ادعاى لاف‏زنانه يهود است كه گفتند عيسى را بر صليب كشيده‏اند، چرا كه قرآن نه چيزى در مورد هويت شخصف جايگزين [شخصى كه بنابر فرض مشهور مفسران با عيسى اشتباه شده] گفته است و نه لزوما بر عروج جسمانى عيسى به آسمان دلالت دارد.(33) با اين حال، قرآن، بر خلاف پندار مسيحيان، نشان مى‏دهد كه خداوند عيسى را بر بالاى صليب تنها رها نكرده تا او [به خيال آنها [از سر عجز و ناتوانى به ناله و زارى بپردازد!(34) قرآن همچنين جايى براى اين ادعاى مسيحيان باقى نگذاشته كه بگويند «عيسى به خاطر بخشايش گناهان ما بر صليب رفت»، زيرا در جاهاى ديگر تصريح مى‏كند كه خداوند انسان‏ها را مسئول گناه خودشان مى‏داند. از آنچه گفته شد بايد روشن شده باشد كه از ديدگاه قرآن، شريك بودن عيسى در قدرت و جلال خداوند، پس از عروج او به آسمان نيز ممكن نيست. به عكس، قرآن رفتارى بسيار فروتنانه از عيسى را در حضور پروردگار [پس از عروج] ترسيم مى‏كند (5:116ـ118).

نكته آخر اين‏كه، چشم‏انداز قرآنى از «انجيل» به عنوان «وحيى كه عيسى از جانب خدا دريافت كرده است»، با رويكرد خدامحور قرآن هماهنگى بيشترى دارد تا اظهارات مسيحيان كه انجيل را «قدرت نجات‏بخش برآمده از مرگ و رستاخيز عيسى» مى‏دانند.


3. تأمّلاتى ديگر
قرآن كريم بارها قاطعانه اظهار داشته كه تنزيلى از جانب پروردگار جهانيان است و نه برساخته يك انسان.(35) آنچه در اين مقاله مورد بحث قرار گرفته بر همين مبنا پى‏ريزى شده است.

اگر ادعاى بسيارى از غيرمسلمانان اين است كه تصوير عيسى در قرآن مشوّش است، به طور خلاصه مى‏توان گفت كه اين ادعا سخت مورد ترديد است. از طرف ديگر، اگر آنچه من در صدد بيان آن هستم اثبات شود ـ كه تصوير عيسى در قرآن كاملاً منسجم است ـ مى‏توان اعتراضاتى كه در اين باره به قرآن شده است را كاملاً مردود دانست. با اين حال،.....

2. تفسير خدا محور از رسالت عيسى(ع) در قرآن
اعتقادنامه نيقيه ـ تنظيم شده در قرن چهارم ميلادى ـ (22) كه هنوز هم به‏طور مرتب در مراسم مذهبى مسيحيان خوانده مى‏شود، تأكيد مى‏كند كه:

عيسى مسيح تنها پسر تولد يافته از خداست؛ متولد شده از خداى پدر، قبل از همه جهان‏ها.(20)

احتمالاً قرآن هم در تقابلى حساب شده با چنين پنداشتى، تصريح مى‏كند كه: «خدا يگانه و قائم به ذات است، او نه مى‏زايد و نه زاييده شده است» (112:3). در نتيجه، قرآن به‏طور مكرر تعبير «عيسى پسر مريم» و نه «پسر خدا» را به كار مى‏برد؛ زيرا او منزّه از آن است كه فرزندى داشته باشد (4:171). با اين حال، عكس‏العمل قرآن در برابر ديگر عقايد مسيحيان بسيار سنجيده است. تا آن‏جا كه ما ديده‏ايم، قرآن داستان‏هاى موجود در مورد عيسى و مادرش را كه براى معاصران حضرت محمد(ص) شناخته شده بوده مورد استفاده قرار داده و به روش‏هاى سنتىف مسيحيان در تفسير كتاب مقدس روى آورده است. در عين حال، تفسيرى كه قرآن از اين داستان‏ها عرضه مى‏كند به طور ريشه‏اى خدامحور است كه اكنون مايلم به اثبات آن بپردازم.

اعتقادنامه نيقيه اظهار مى‏دارد كه پسر:

مفسران مسيحى، از دير زمان، رسالت يوشع را در عهد عتيق به عنوان پيشگويى رسالت عيسى تفسير كرده‏اند. گويش نام‏هاى اين دو در زبان‏هاى عبرى و يونانى، يكسان است؛ آنها هر دو دوازده نفر را براى مأموريت خاص برگزيدند(10) و در حالى كه يوشع بر كنعانى‏ها پيروز شد، عيسى نيز نيروهاى اهريمنى را در هم شكست.(11)

تفسير تمثيلى از عهد قديم، داستان مائده آسمانى در قرآن را نيز روشن مى‏كند. نويسنده كتاب مزامير مى‏گويد كه به دنبال پرسش بنى‏اسرائيل مبنى بر اين كه آيا خدا مى‏تواند در بيابان براى آنها غذاى آسمانى تهيه كند، مَنّ (نان آسمانى) بر آنها نازل شد (مزامير، 78:19) و پولس(13) كه شركت كردن در مراسم عشاى ربّانى را شركت در مائده پروردگار مى‏داند (اول قرنتيان، 10:21)، تلويحا مى‏رساند كه آن مائده آسمانى، پيشگويى براى نان در [مراسم] عشاى ربانى است (اول قرنتيان، 10:3، 11:23ـ27).

[اما در مورد ادعاى مسيحيان مبنى بر غير واقعى بودن اظهارات قرآن در مورد عقايد آنها بايد بگوييم كه] براى عرضه تفسيرى قابل قبول و معقول از بياناتف به ظاهر تعجب‏برانگيز و اعتقادى قرآن درباره عيسى و مريم و تكفير كسانى كه آن دو را خدا دانسته‏اند، نيازى نيست كه راه دورى برويم، بلكه كافى است به مجادلات داخلى نسطوريه و ارتدوكس نظرى بيفكنيم. از نقطه نظر نسطوريه، ارتدوكس‏ها با توصيف مريم به عنوان «مادر خدا» خود را در معرض استهزا قرار دادند، زيرا به ظاهر، خداى پدر را تا درجه سوم بعد از عيسى و مريم پايين آورده‏اند؛ چرا كه خدا را به وسيله عيسى تعريف كرده‏اند و به او عنوان «خداى پدر» داده‏اند و يا عيسى و مادرش را دو خدا، علاوه بر خداى متعال، دانسته‏اند [كه نتيجه روشن چنين تفكرى آن است كه خداوند، سوّمىف از آنها باشد]. در واقع، قرآن همان سخنف جدلىف نسطوريه بر ضد ارتدوكس را مطرح كرده است، اما موضوع را توسعه داده و به يك نتيجه منطقى رسانده و آن، انكار هرگونه الوهيت براى عيسى است.(12)

در اين‏جا يك نكته مهم ديگر باقى مانده كه بهتر است براى سهولت بحث به طور مستقل به آن بپردازيم و آن اشارات فراوان قرآن به «انجيل» است. اين اصطلاح نزد مسيحيان به معناى بشارتف رستگارى از طريق مرگ و رستاخيز عيسى است [نه به معناى كتابف نازل شده بر عيسى]. از سوى ديگر، وقتى از انجيل‏ها به صيغه جمع نيز سخن مى‏گويند، مرادشان چهار كتاب از [مجموعه كتاب‏هاى [عهد جديد است كه درباره زندگى عيسى است [نه مجموعه وحيى كه بر عيسى نازل شده است]. كاربرد قرآنى اين كلمه، كاملاً متفاوت [از مصطلح مسيحيان] است. اين كلمه در قرآن تنها به صورت مفرد به كار رفته، و دلالت دارد بر وحى‏هايى كه خداوند بر عيسى نازل كرده است و توسّعا بر كتابى، حاوىف آن وحى‏ها، كه در دست مسيحيان بوده اطلاق شده است. برخى از دانشمندان غيرمسلمان با چنين دليل مستبعدى نتيجه گرفته‏اند كه شناخت پيامبر اسلام از مسيحيت سطحى بوده است. آنها مى‏پندارند كه پيامبر فقط با اعضاى فرقه‏اى از [مسيحيان [كه منحصرا يكى از اناجيل غير معتبر را مورد استفاده قرار مى‏داده‏اند برخورد داشته است يا آن كه، بعد از اين‏كه از يهود آموخت كه خداوند تورات را بر موسى نازل كرده و نيز با اين باور كه خداوند بر او نيز قرآن را نازل مى‏كند، به سادگى انگاشت كه عيسى نيز وحى الهى دريافت كرده است.